IEA’in Hanelerin Enerji Alım Gücü (“Household Energy Affordability”), önümüzdeki dönemde sıkça duyacağımız alım gücü tartışmasına birçok veri ve analizle katkı sunuyor[1]. Rapor olaya 3 eksenden bakıyor: Elektrik arzı, talep tarafı ve ölçme-etki bölümleri. Elektriğe özel bir önem verilmiş. Çünkü konut enerji tüketiminde küresel olarak elektriğin payı 2000’deki %20’den bugün %30’a yükselmiş durumdadır. Bu rakam gelişmiş ülkelerde %40’lara ulaşmıştır. Raporun en önemli mesajlarından biri de hane enerji alım gücüne dair politikaların sadece üçte biri en çok etkilenen kesimi hedefliyor.

3Analiz

1. Elektrik Fiyat Bileşenleri ve Etkileri: Şebeke bedelleri Kore’deki 12$/MWh’den ABD’de ve Avrupa’daki 100$/MWh’e farklılıklar göstermektedir. Bu bedeller genelde %20-30 civarındadır. 2019’dan beri şebeke bedellerindeki artış, tüm elektrik fiyatı artışının %20’sini açıklıyor. Vergiler ise 2 ile 45 $/MWh yani %2-%15’ine karşılık geliyor. Avrupa’da artan yenilenebilir kaynaklı kısıtların sistem yönetimine maliyeti 4 milyar € civarındadır. Ortalama fiyatlara etkisi de 5€/MWh seviyesindedir.
2. Enerji Harcamalarının Bileşenleri: Küresel olarak mesken enerji harcamalarının %50’si petrol ve taşıma, %30’su elektrik ve %20’si ise gaz ve ısırma-pişirme yakıt harcamalarına gidiyor. 2020’de Covid’de ortalama mesken enerji harcaması ulaştırmanın durması ile %13 düştü. 2024 yılında Avrupa’da elektrikte toptan satış 130 $/MWh, şebeke ve vergiler 180$/MWh’di. Gaz 2019’a göre %65, elektrik %30 ve benzin %15 daha yüksekti. Tüm etki için gelir de hesaba katıldığında Avrupa’da medyan mesken için enerji harcamaları %10 seviyesindedir.
3. Enerji Alım Gücü için Çoklu Göstergeler: Tanımlara göre gelir olarak yoksul olmayan da enerji yoksulu görülebilir ama tek bir ölçü bulunmamaktadır. Dört gösterge: enerji harcamasının gelirdeki oranının medyanın iki misli olması, enerji harcaması miktarının medyanın yarısı olması, evi yeterli seviyede ısıtamamak, faturaları ödeyememek. Bu dört göstergenin hepsinin de incelenmesi gerekebilir. Son gösterge için, Avrupa’da sıcaklık kaynaklı ölümlerin %90’ı soğuktan ve 2021’den 2024’e evini yeterli ısıtamayanların oranı %6.9’dan %9.2’e yükseldi

3Grafik

Hanehalkı Enerji Harcamaları ve Elektriğin Oranı: Elektriğin hane tüketimindeki oranı arttıkça, yakıt fiyat oynaklığı yerine şebeke ve düzenleme kaynaklı maliyetlerin etkisi artıyor.

[1] https://www.iea.org/reports/household-energy-affordability

Faturalar Neden Artıyor: Gelişmiş ülkelerde düşen yakıt tüketimi ve artan fiyat dengesinde faturalar değişirken; gelişmekte olan ülkelerde ise artan tüketim faturalardaki artışın %95’ini açıklıyor.

Toptan Elektrik Fiyatlarında Gaz ve Yenilenebilir: Avrupa’da elektrik fiyatları üzerindeki gaz fiyatların etkisi çok baskın, diğer taraftan artan yenilenebilir oranları bu artışları sönümleyebiliyor.

Oxford Energy’nin “Reshaping the Consumer-Energy Relationship through AI”[1] raporunda yapay zekanın enerji sektöründe tüketici ilişkilerini nasıl etkileyebileceğine dair güzel bazı fikirler sunuluyor. Raporun ana argümanları 14.sayfadaki 3.1 kısmında bulunabilir. Raporun tek bir sayfası okunacak ise, bu sayfa tüm orijinal fikirleri içermektedir. Yapay zekanın tüketici ilişkilerini nasıl değiştireceği noktasında katmanlı bir bakış sunuyor. Yani tüketici, sistem ve kurumsal perspektifte 8 prensibe dikkat çekiyor.

3Analiz

1. Farklı Türden bir Ekonomik Model: Yapay zeka ile, güç ve kontrolün dağılımı değişiyor. Normalde tüketicinin bilinçli kararlar vermesi beklenirken, bu kararların algoritmalara geçmesi platform yöneticilerini, toplayıcı ve teknoloji sağlayıcıları daha etkili oyuncular haline getiriyor. Tüketici ise bir çok zaman anlayamadığı algoritmaların sonuçları ile yaşamak zorunda kalabilir.
2. Yeni Ekonomik Varlık olarak Verinin Yükselişi: Tüketicinin enerji sistemindeki her hareketi hem veri hem enerji eş üretimi ile sonuçlanıyor. Yani tüketici enerji kullanıcısı yanında veri üreticisi ve kullanıcısıdır. Çünkü, yapay zeka modelleri ile her etkileşim, öngörücü modelleri ve ticaret platformlarını etkileyen daha granüler bilgileri üretir. Elektrik akışları görülebilirken, veri akışları, üreten tüketici için görünür olamayabilir.
3. Bilgilendirilmiş Karardan Davranışı Şekillendirmeye: Yapay zekanın ağırlıklı olduğu sistemlerde, tüketici arabasını şarj etme kararından evini ısıtma zamanının belirlenmesine kadar adaptif algoritmalar ve yazılımsal dürtüler-etkiler ile yönlendiriliyor. Bu algoritmalar verimliliği arttırsa da, nihai tüketicinin bilinçli karar almasının önünde de bir perde oluyor. Konfor ve otonomi arasındaki denge, tüketici-sistem ilişkisinin ana bir özelliğidir. Fakat algoritmalar koordine olamazsa da lokal problemler sistem problemlerine dönüşebilir.

3Grafik

3 Seviyede Prensipler: Raporun merkezinde olan 9 prensipte; Tüketici seviyesinde gizlilik, otonomi ve adil olma; Sistem seviyesinde koordinasyon, dayanıklılık ve kararlılık; Kurumsal seviyede ise şeffaflık ve hesap verilebilirlik anlatılmaktadır.

[1] https://www.oxfordenergy.org/wpcms/wp-content/uploads/2026/01/EL62-Reshaping-the-Consumer-Energy-Relationship-through-AI.pdf

Eylem Planları: Bu 3 katmanda, tüketici katmanında algoritmayı etkileştirip etkileştirmeme kararı, sistem seviyesinde şebekenin kısıtlarına duyarlılık ve yük yönetiminde koordine olabilme (hizalama), kurumsal seviyede ise algoritma denetimi, düzeltme mekanizmaları ile ortak değer ve standartlar öne çıkmaktadır.

Tüketici-Enerji İlişkisi : Yapay zekanın bu ilişkide 6 temel alanda etkili olması raporda inceleniyor.

Uluslararası Enerji Forumunun(IEF), her yıl düzenli olarak yayınladığı enerji görünümleri karşılaştırma raporunda[1], hem toplam enerji hem de yakıtlar bazında yayınlanmış tüm enerji görünümlerinin kıyaslamaları var. Burada IEA, OPEC, EIA yanında petrol şirketi görünümleri de önemli bir rol tutuyor. Temelde 2035’e kadar modeller çok fazla sapmıyor. Ama 2035 sonrasında ayrışma daha da derinleşiyor. Raporun en karışık tarafı ise birim olarak milyon varil eşdeğer petrol/gün’ü(mvep/g) kullanmasıdır.

3Analiz

1. 2035 için Benzer Görünüm, 2050 için Ayrışma: Enerji görünümlerinin 2035 yılı tahminleri, IEA net sıfır hariç, birbirine çok yakın. Özellikle hidrokarbonların 2/3 paya sahip olacağında hemen hemen herkes hemfikirdir. 2050 de ise, bugün 310 mvep/g enerji talebinin 400 ile 200 arasında olacağı öngörülmektedir.
2. Yenilenebilir Hep Pozitif ama Artışın Hızı Farklı: Yenilenebilir tahminlerinde ise tüm senaryolar artış tarafında olmakla birlikte, birincil enerjideki payının en az %14-17 olabileceğini sadece 2 senaryo öngörmektedir. Önemli bir miktar senaryo %22-49’luk paylar öngörmektedir. 34 senaryodan sadece 7’sinde yenilenebilir payı %50’yi aşabileceği tahmin edilmektedir.
3. Petrol ve Gazda İkiye Ayrılan Tahminler: Raporda özellikle petrol büyümesine dair tahminlerdeki iki öbeklenmeye dikkat çekmesine rağmen, gaz tahminlerinde de bu öbeklenme görülmektedir. Petrolde 14 senaryo büyüme, 14 senaryo da düşüş öngörmektedir. Gazda ise senaryoların daha büyük bir kısmında (%61) büyüme senaryosu öngörülmektedir. Gerek petrol, gerek gazda ağırlıklı olarak bugüne yakın 2050 tahminleri yer almaktadır.

3Grafik

Hidrokarbonların Toplam Birincil Enerjideki Oranı: Rapordaki en ilginç grafiklerden biri, 2040 ve 2050 toplam birincil enerji talebi ve bu talepteki hidrokarbon oranını gösteren grafiktir. IEA’in iki senaryosu ve OPEC teknoloji odaklı senaryo hariç aslında tahminler düz bir çizgi üzerindedir.

[1] https://www.ief.org/events/16th-iea-ief-opec-symposium-on-energy-outlooks Christof Van Agt Ross, Director of Dialogue, IEF sunumu
https://www.ief.org/_resources/files/events/16th-iea-ief-opec-symposium-on-energy-outlooks/speaker-presentations/session-i/christof-van-agt-ross.pdf

Yenilenebilir Talep Tahminleri: Yenilenebilir tahminlerindeki alt-üst tahmin aralığı çok geniştir. Toplam birincil talepte oranı sabite yakından %84’lere kadar çıkan geniş bir aralıkta bir sürü tahmin bulunmaktadır. IEF’in tüm modellerden regresyon tahmini ise %13.6’dan 2050’de %25’in üzerine geleceği şeklindedir.

Hidrojen Belki Gelecek: Hidrojen konusundaki tahminlerde ise 2030’a kadar büyük bir artış beklenmiyor. Artışların önemli bir kısmı 2030 sonrası, ama bir sürü senaryoda da bu artış hiç gerçeklemiyor.

Dünyaca ünlü yeni teknolojilere yatırım fonu Ark Investment’ın “Big Ideas 2026”[1] raporunda piller, dağıtık üretim ve ulaştırma kısımlarında enerji talebinin geleceğine dair önemli kısımlar var. Rapor temelde küçük değişimler yerine büyük değişimlere odaklanmaktadır. 2026 raporunda yapay zeka, Bitcoin, tokenlaşmış varlıklar, biyoloji, tekrar kullanılabilir roketler, robotlar, dağıtık enerji, otonom araçlar ve otonom lojistik bulunmaktadır.

3Analiz

1. Gelişmiş Pil Teknolojileri: Gelişmiş pil teknolojilerinde(“pil”) hızlı maliyet düşüşü, kullanılabileceği alanlarda büyük bir artış yapacaktır. Bu sadece arabalar olarak düşünülmemelidir. Otonom hareketlilikle birlikte otonom lojistik maliyetlerinde de büyük bir düşüş getirebilir. Daha güçlü ve ucuz piller, dronelardan şehir içi insan, mal ve hizmetlerin hareketine büyük değişimler yapabilir. Raporda otonom sürüş kadar otonom lojistik de rakamlarla detay yer bulmaktadır.
2. Dağıtık Enerji: Ark’a göre, yapay zekanın enerji ihtiyacı dağıtık enerji ile karşılanabilir. Burada sadece güneş değil, nükleer ve piller de birlikte değerlendirilmiş. Eğer düzenlemeler azaltılır ve nükleer de devreye girerse, elektrik maliyetleri hızla düşebilir. Raporda ABD’de, nükleer düzenlemelerden dolayı maliyetler artmamış olsaydı, elektrik fiyatlarının bugün %40 daha düşük olabileceği iddia ediliyor.
3. Ulaştırmanın Geleceği: Ulaştırma ve lojistiğin geleceğinde otonomonin yaygınlaşması enerji talebini de ciddi anlamda düşürebilir. Rapordaki en çarpıcı tespitlerden biri de “24 milyon robotaksinin, ABD’deki şehir içi ulaştırmada 240 milyon aracın bugün yaptığı kilometreyi yapabilecek olması”dır. Provokatif olsa da, bu taşıt talebinin düşmesini de beraberinde getirebilir. 2030 yılı tahminlerinde robotaksilerin mil başına marjinal maliyetinde enerji tüketimi düşüyor.

3Grafik

Düzenleme ve Maliyet Düşüşleri: 1975 sonrası ABD nükleer mevzuatındaki düzenlemelerin, maliyetleri nasıl değiştirdiği çok çarpıcıdır. Eğer düzenleme maliyeti olmasa, ortalama bir teknoloji belirli bir düşüş eğrisini takip etmektedir. Bu güneş ve pillerde net olarak görülebilmektedir.

[1] https://www.ark-invest.com/big-ideas-2026

Elektrik Fiyatları ve Düzenleme: 1800’lerden 1974’e kadar elektrik fiyatları uzun bir düşüş eğrisi takip etmiştir, eğer düzenlemeler bu kadar yoğun olmasaydı ARK’a göre elektrik fiyatları %40 daha az olacaktı. Bunun bir diğer kanıtı olarak da Çin’deki maliyetler gösterilmektedir.

Robotaksi Maliyetlerindeki Düşüş: Otonom ulaştırma ve lojistikte maliyet düşüşlerinin büyük olması beklenmektedir. Özellikle 2030 yılında mil başına ücretlerin 0.3-0.2 $ altına da düşmesi bekleniyor. Enerji maliyetleri de gelişen pil teknolojileri ile bu düşüşte önemli bir rol oynayacak.

IEA’in 2022-2023 enerji krizinden gaz piyasası için dersler raporu[1] biraz geriye bakarak, Avrupa’nın Rusya kaynaklı gaz krizini, öncesi ve sonrası ile ele alıyor. Raporda Gazprom’un Avrupa’dan satın aldığı gaz depolarını doldurmaması ile başlayan, sonra ruble ile satış ve Kuzey Akım boru hatlarının patlaması ile devam eden sürecin Avrupa kadar, daha zayıf ekonomileri de vurduğu anlatılıyor. Ana mesaj olarak ise LNG piyasalarının bu tip krizleri kaldıracak derinlik ve likiditede olmadığına vurgu yapılıyor. Dersler olarak ise belirsizlikte altyapı gerekliliklerinin(yedek) daha çok olduğu, tedarik portföylerinin yapısının öneminin altı çiziliyor.

3Analiz

1. Krizin Öncesi: Rusya’nın AB gaz talebindeki payı 2010 öncesinde %30 civarındadır. Hollanda Groningen sahasının kapatılması ile bu bağımlılık 2019’da %45’e çıktı. 2006 ve 2009 yıllarında Rus boru gazının sevkiyatı sekteye uğramıştı. Fakat 2021 ilk çeyrekte Avrupa’ya Rus gaz akışı Gazprom’un spot ve kısa dönemli satışları kaldırması ile %25 düştü. Sonra Gazprom AB yeraltı depolarını doldurmayarak %20 seviyesinde bıraktı. Bu AB depolarının 10 yıldaki en düşük seviyesiydi. 2022’de AB yaptırımları sonrasında ise Rusya ruble ile ödeme talep etti.
2. Küresel LNG Piyasalarına Etki: 2022’de AB’ye Rus gazı %50 – 83 bcm (milyar m3) düştü. AB Norveç’ten 4 bcm, Azerbaycan’dan 3 bcm, Nijerya ve Libya’dan toplam 4 bcm ek gaz aldı. Geri kalan gaz talebi için de küresel LNG pazarından 64 bcm LNG ithal etti. LNG piyasaları 2015’te küresel gaz talebinin %10’unu karşılarken 2024’te %13’ünü karşılamaya başladı. 2010’dan 2021’e spot alımların LNG ticaretindeki payı %19’dan %37’e çıktı. Bu da fiyatları ciddi olarak arttırdı ki, gübre fiyatlarına kadar etki etti.
3. Gaz Piyasalarına Etkisi: Avrupa sanayi gaz talebi gaz fiyat şokuna ilk tepkiyi veren oldu ve %23 düştü. Fiyatlar 2021 ilk yarısından 2022 ikinci yarıya 5 katına çıktı. Avrupa’da kömürden elektrik üretimi 2021’de %10, 2022’de de %4 daha arttı. Yüksek gaz fiyatları elektrik fiyatlarını da yukarı çekince, Avrupa elektrik talebi de 2022’de %4 düştü. Asya’da uzun vadeli kontratları olan Japonya, Kore gibi ülkeler çok etkilenmezken, Pakistan’da gaz talebi %9, LNG ithalatı %18 düştü. Bangladeş’te pik elektrik talebinde %20 kesintiye gidildi. Ayrıca gübre piyasaları da çok etkilendi.

3Grafik

AB Gaz Talebinde Rusya’nın Payı:

[1] https://www.iea.org/reports/gas-market-lessons-from-the-2022-2023-energy-crisis

LNG Kontrat Türlerine Göre: LNG’de uzun dönemli yerine spot kontratla ilerleyen Pakistan, Bangladeş,  Hindistan gibi ülkeler kötü etkilendiler.

Sanayi Gaz Fiyatları: AB gaz fiyatları hala ana ülkelerde 2021 öncesinin 2 misli seviyesindedir.

BP’nin 2025 enerji görünümünde dikkat çeken önemli noktalar var[1]. Görünüm özelinde enerji dönüşümünü ikiye ayırıyor: Enerji Eklemesi ve Enerji İkamesi(Yerdeğiştirme).  BP senaryo olarak mevcut gidişat(“Current Trajectory”) ve 2 derece altı (“Below 2”) diye iki senaryo üzerinden enerji görünümünü oluşturmuş. Enerji talebindeki artışı Çin hariç gelişmekte olan ülkeler oluşturuyor. Petrol talebinin ana iticisi ise petrokimyadır. Yenilenebilir hızla artmaya devam ediyor. Yapay zeka etkisi ise sınırlıdır zira küresel dijital veri trafiği 2010-2024 arası 25 kat artmasına rağmen, aynı sürede veri merkezlerinin enerji kullanımı 2 misline çıktı.

3Analiz

1. Enerji Eklemesinden Enerji İkamesine Kayan Bir Dünya: Enerji dönüşümünü, birincil enerjiye yenilenebilir kaynakları ekleyenler(ekleme) ve birincil enerjide yenilenebilir kaynakların fosil yakıtların yerini aldığı (ikame) ülkeler diye iki ayrı sınıfta incelemesi farklı bir bakıştır. Küresel enerji sistemi bugün “enerji ekleme” aşamasındadır. Yani düşük karbonlu kaynaklar artmakta ama talep artışının tamamını karşılamamaktadır. Gelişmekte olan ülkeler daha fazla yenilenebilir yaptıkça ve elektriğin payı arttıkça fosil yakıtları ikame etmeye başlayacaklar.
2. Fosil Yakıtlarda Artış Kalemleri: Petrolün %40’ı yol taşımacılığında kullanılıyor. Fakat petrokimya için hammadde talebi 2000 yılındaki 8 mv/g(milyon varil/gün)’den 2023 yılında 14 mv/g’e çıktı. Bunun 2030’da 20 mv/g’e çıkması bekleniyor. Yani petrolde 8 mv/g artış sadece petrokimyadan gelecek. Gaz talebindeki artış ise daha çok elektrik üretimi ve binalardan beklenmektedir. Kömürde ise Hindistan talebinin 2035’e %40 artması bekleniyor.
3. Duyarlılık Analizi: Rapor iki senaryo üzerinden inceleme yaparken son kısımda da duyarlılık analizleri yapıyor. Üç ana etken var: Daha düşük ekonomik büyüme, artan enerji güvenliği sorunları ve artan jeopolitik kırılmalar. Düşük ekonomik büyümede tüm kaynaklar düşerken, enerji güvenliği endişeleri kömürü öne çıkarmaktadır. Jeopolitik ise daha çok petrolü negatif etkilemektedir. Fakat bu 3 duyarlılık analizinin etkileri ABD, Çin, AB ve Hindistan’da farklıdır. Mesela enerji güvenliği ABD’de daha çok gaz talebi getirirken, Hindistan ve Çin’de kömür talebi daha çok artmaktadır. Neredeyse tüm durumlarda ve tüm ülkelerde yenilenebilir negatif etkilenmektedir.

3Grafik

Enerji Verimliliğinin Zayıflaması: 2023-2035 döneminde enerji verimliliğinin zayıflaması(iyileşmenin %2’den %1’e düşmesi), petrol talebini 6 mv/g daha çok yukarı kaldırırken; gaz talebindeki artış da 300 milyar m3’den fazla olmaktadır.

[1] https://www.bp.com/en/global/corporate/energy-economics/energy-outlook.html

Duyarlılıkta Ülkeler: Senaryolar kapsamında düşük ekonomik büyüme, artan enerji güvenliği endişeleri ve jeopolitik çatışmalar hangi ülkede hangi yakıt talebini nasıl etkiliyor?

Elektrik Kullanımı: Elektrik kullanımındaki artışta sanayi ve binalar başı çekecek, fakat BP enerji görünümünde yeşil hidrojenin elektrik talebi de, bu talebi daha yukarı çekiyor.

Oxford Energy’nin “Liberal ve Karbon Emisyonları Sınırlandırılan Sistemlerin Koordinasyon Sorunları”[1] konulu raporu son dönemlerdeki en iyi raporlardan biridir. Rapor, hem serbest piyasa hem de iklim hedefleri dahilinde, artan oyuncularla karmaşıklaşan enerji sistemlerinde giderek artan koordinasyon sorunları, önemi ve çözüm yöntemleri ve öneri olarak hibrit hiyerarşi anlatılmaktadır. Ekonomik teorideki koordinasyon problemi esas alınmıştır. Kısaca çok oyuncunun birçok kararlı karar noktası var ise, hiyerarşik üst bir noktanın bunları tek bir noktada koordine etmesini öne çıkarıyor. Örnek olarak da İngiliz Sistem İşletmecisi (Ulusal elektrik-gaz yük tevzi işletmecisi ve plancısı) NESO’yu göstermektedir.

3Analiz

1. Herkes Ayrı Telde: Sistem oyuncuları doğru bilgiye her zaman sahip değiller, birçok zaman birbirlerinin kısıtlarını göremiyorlar, farklı teşvikleri var, farklı zaman ölçeklerinde çalışıyorlar. Farklı standartlarla ve düzenleyici silolarda işlerini yapıyorlar. Fiziksel olarak uyumlu kararların ekonomik olarak da uyumlaştırılması zorlaşıyor. Bu sorunlar hem aynı segment (dağıtım) hem de dikey yapıda (iletim-dağıtım-üretim) artmaktadır. Serbestleşme kimin koordine edeceğini değiştirdi, karbonsuzlaşma ise ortak hareket edilmesini gerektiriyor.
2. Koordinasyon Zorluklarının Katmanları: İlk katman kesikli üretimi olan yenilenebilir kaynaklarının fiziksel zorluklarından geliyor. İkinci katman nihai kullanımdaki kitlesel elektriklenmenin getireceği sorunlarla artıyor. Dekarbonizasyon farklı enerji kaynaklarının birlikte hareket etmesini zorunlu hale getiriyor. Net sıfır hedeflerine zamanında erişilmesi gerekliliği de yatırım süreleri ve koordinasyonsuzluk maliyetlerinin artmasına sebep oluyor.
3. Ekonomik Teoride Koordinasyon Problemi “Ekonomik teori, oyuncuların kazanımlarının yalnızca fiyatlara, sözleşmelere veya özel bilgilere değil, başkalarının seçtiklerine de bağlı olduğu durumlar için koordinasyon problemi terimini kullanır. Ayırt edici özelliği, birden fazla uygulanabilir ortak eylemin varlığıdır, bu nedenle sonuç temel teşvikleri değiştirmek yerine beklentileri uyumlu hale getirmeye bağlıdır. Bir dağıtım şirketi, evirici tabanlı “şebeke desteğini” yalnızca İletim işletmecisi reaktif güç veya hızlı frekans hizmetini doğru ücretlendirdiğinde etkinleştirecektir; tersine, iletim işletmecisi bu tür ürünleri yalnızca yeterli sayıda dağıtım şirketi uyumlu evirici mantığına sahipse pazar tasarımında yer verecektir.”

3Grafik

Koordinasyon Probleminin Evrimi: 1900’lardaki genellikle devletin koordine ettiği ve oyuncu olduğu hiyerarşiden, 1990’larda piyasaların optimizasyonu ve sinyalleri ile koordine edilen bir enerji sistemine geçildi. Net sıfır döneminde ise, hem bağlayıcı hedefler hem belirsiz yenilenebilirler hem nihai tüketimin elektrifikasyonu hem de enerji kaynakları arası koordinasyon gereklilikleri ana belirleyicilerdir.

[1] https://www.oxfordenergy.org/publications/the-complex-challenge-of-coordination-in-liberalised-and-carbon-constrained-energy-systems/

Koordinasyon Sürtünmeleri:  Düşeyde bilgi asimetrisi ve farklı hedefler, yatayda ise birbirinin işletme verisinden habersiz olma, farklı standartlar ve uyumsuz dijital sistemler, yapısal sorunlarda sibergüvenlik, jeopolitik, fazla veri yüklemesi gibi zorluklar, koordinasyonu zorlaştırmaktadır.

Koordinasyon için Üç Yaklaşım: Koordinasyon sorununu çözmek için 3 yaklaşım öne çıkmaktadır. Piyasa yapılarında fiyata bakarak herkes kararını verirken, ağlarda ortak ve birlikte karar verilir. Hiyerarşide ise tek bir noktada merkezi karar verilir. Kaynakların dağıtılmasında piyasa için fiyat ve kontratlar, ağlarda bağlantı anlaşmaları, hiyerarşide ise planlama ve yönetmelik esastır. Piyasalar kar maksimizasyonunu öncelerken, ağlar ortak kazanç ve toplam değer, hiyerarşi ise kamu çıkarı ve hizmet kalitesini esas alır.

Geçmişte Goldman Sachs’da çalışmış Jeff Currie’nin Yeni Joule Düzeni raporu[1], son dönemi en farklı analiz eden yatırımcı raporlarından biri. Rapor kısaca “yeşil düzenin”, “güvenlik düzeni”nin gerisinde kaldığını ama bu güvenlik düzeninin enerji dönüşümünü geçmişte daha çok hızlandırdığını, yatırımların çökme-çoşma(boom-bust) süper döngüsünden, fokurdayan bir çökme-çoşma kazanına dönüştüğünü iddia ediyor. Yeni bakışlar gerekmektedir. Raporda birçok farklı gözlem ve analiz var.

3Analiz

1. Yeni Düzen: Yeni düzenin ana belirleyicisi enerji güvenliği ve bunun sonucunda çeşitlendirilmiş enerji varlıkları ekosistemini, bu farklılaştırma ile artan döngüleri yönetmeyi, yeşil premium’un yerini alan güvenlik premium’unu, nakit akışına göre varlıkların sınıflandırılmasını(yeşil-kirli yerine) ve daha fazla aktif yönetim ve kredi gerektirdiğini belirtiyorlar
2. Güvenlik Enerji Dönüşümünü Hızlandırabilir : Geçmişe baktığımızda enerji güvenliği endişelerinin arttığı dönemlerde fosil yakıtlardan dönüşümün hızlandığını görmekteyiz. 1970’ler Fransa ve ABD, nihai olarak da dünya için çok temel bir örnek. Çünkü enerji bağımsızlığı çevre ve ekonomik gerekçelerden daha hızlı bir dönüşüm katalizörüdür. Devletlerin ilk görevi ışıkları açık tutmak, sonra verimlilik ve sonra çevredir.
3. Küresel Enerji Akışlarında Zirve: Petrol üretim ve talep zirveleri tartışmalarında, 1970’lerde petrol üretim zirvesi konuşulmuştu. Teknoloji ve adaptasyon ile bu geçerliliğini kaybetti. Daha sonra da net sıfır ile pik petrol talebi tartışmaları vardı. Fakat teşvikler ve petrol ile gazdan ayrılma isteksizliğimiz bu durumu da değiştirebilir. Fakat Trump 1.0 döneminde dünyadaki enerji akışlarının hacmi zirve yapmış olabilir. Yani pik fosil ticaret akışları geride kalmış olabilir.

3Grafik

Küresel Enerji Ticaret Akışları:  Enerji tüketicisi ülkeler, nükleer ve yenilenebilir ile dışa bağımlılıklarını azaltmaya çalışıyor. Fosil olmayan yakıtlar bu bağımsızlığı ve yeni enerji güvenliği düzenini

[1] https://www.carlyle.com/sites/default/files/2025-03/Carlyle_The_New_Joule_Order.pdf

Yeni Bir Varlık Sınıflandırması:  Farklı risk profilleri olan sermaye yapılarının farklılaşması ile daha sağlıklı bir portföy elde edilebilir. Nükleer ve yenilenebilir sabit getirili varlıklar olarak “kullanım getirili”(tolling); depolama, üretim ve taşıma ise “ticaret getirili”(trading) varlıklar olarak sınıflandırılıyor raporda. “Yeşil vs kirli ayrımı yerine varlıkların bu nakit akışına göre sınıflandırılması ve bu şekilde çeşitlendirme Yeni Joule Düzeni’nde kritik olacaktır”.

Enerji Talebinin Geleceği ve Sonuçları: Kaynayan kazan metaforunun ana sebebi de talep. Enerji talebini 3D itecek: Demografi, dijitalleşme ve dekarbonizasyon. Son 60 yılda, bir dolar GSYIH için enerji kullanımı reel olarak %45 düştü. Enerji kullanımı daha da verimlileşti ve verimli olacak. Ayrıca deglobalizasyon da bu talebi arttıracak. Tüm bu talep artışları, özünde büyük ölçekli fiziksel yatırımlara ihtiyaç duyuyor. Emtia döngüleri ise capex-yatırım döngülerinden farklı şeyler değil. “Elektronlar da, yanlış yatırım zamanlaması çok daha kolay, çünkü üretim kesikli ve depolama/taşıma çok daha zor”

Wood Mackenzie’nin “Ticaret Olasılıkları: Zor Zamanlar için Tarife Senaryoları”[1] diye çevirecebileceğimiz raporda, temelde 3 senaryo üzerinden büyüme, petrol, Asya LNG ve mineral talep senaryoları yapılmış. İçerdiği sayısal tahminlerle de ilginç bir rapor. Çalışmadaki  3 senaryo “Tarife Ateşkesi-Düşük Tarifeler”(TA), “Tarife Gerilimleri- %10 Tarife”(TG) ve “Tarife Savaşı – %30 ve üzeri tarifeler”(TS) olarak adlandırılmış. . TA senaryosunda dünya ekonomisi %2.7/yıl büyümeye devam ederken, TG’de 2030 yılında TA’ya göre %1.1 daha düşük, TS’de ise %2.9 da bir küresel GSYİH var.

3Analiz

1. Petrol Fiyatları: Eğer tarifeler eski hali ile devam ederse (TA), 2024’ten 2030’a petrol talebi 4.4 (milyon varil/gün)mv/g artarak 108 mv/g’e ulaşacak. 2030’a kadar Brent petrolün 74 $/v civarında olması bekleniyor. Fakat nihai tüketicinin ödediği fiyatları etkileyen rafineri marjlarının 4$/v’den 2030’da 10$/v’e çıkması bekleniyor. Tarife gerilimlerinde ise 2030’a kadar artış 4.4 yerine 3.5 mv/g olacak. Tarife savaşlarında ise bu artış 2.5 mv/g’de kalacak. Bu durumda petrol fiyatlarının 2026’da 50$/v civarında olması sonra 2030’a 63$/v’e çıkması bekleniyor.
2. Gaz ve LNG: Tarife ateşkesi olursa LNG piyasasının 2025’de sıkışık olması bekleniyor. 2027’deki arz fazlası ise kaçınılmaz. 2030’a LNG arzı 175 Mt (bugüne göre %40 yüksek) artacak. Fiyatlar 2024’teki 11.2 $/mmbtu’dan 2030’daki 7.2 $/mmbtu’ya düşecek. Fakat bu arada Henry Hub fiyatlarının da 2.4 $/mmbtu’dan 4.5 $/mmbtu’ya artması bekleniyor. Tarife savaşlarında ise fiyatlar 2027’de 7.5 $/mmbtu’ya geri düşer.
3. Elektrik ve Kritik Mineraller: Tarife savaşları olması durumunda ABD’de pilde %45, güneş ve tüm elektrik ekipman fiyatlarında ise %10’a varan artışlar bekleniyor. Bu da bir çok elektrik yatırımını etkileyecek. Eğer bir “Tarife Gerilimi-%10” olursa bu durumda yıllık bakır talebinin 300.000 ton, alüminyum talebinin de 1.5 milyon ton daha düşük olması bekleniyor. Tarife savaşında ise bu rakamlar bakır için 1.2 milyon ton, alüminyum için 4 milyon ton talep düşüşü demek. Aynı senaryoda çelik talebinde ise 90 milyon ton ve lityum talebinde 70.000 ton düşüş bekleniyor. Tarife savaşları beklenen talep artışını sıfırlayabilir.

3Grafik

Petrol Talebi:  Bir tarife savaşı yaşanması petrol talebini önce yavaşlatıp düşürebilir. Bu savaş ile 2028-2029 gibi petrolde zirve talep noktasının görülmesi muhtemeldir. Diğer senaryolarda petrol talebi yavaşlayarak da olsa artmaya devam ediyor.

[1] https://www.woodmac.com/horizons/tariff-scenarios-taxing-times/?

Asya LNG Talebi:  2027’de oluşması beklenen arz fazlası ile Asya LNG talebinin tekrar hızla artacağı öngörülüyor. Çin’in gaz üretimi de artıp,  ABD’den aldığı LNG’yi kendi iç pazarına tam servis edemezken(Çin devlet tarifeleri) bu senaryolar tartışmalı görünmektedir.

Metal Arzı: Lityum, demir cevheri ve HCC (çelik) arzında bir sorun beklenmiyor. Ama bakır, alüminyum arzında ise sorunlar her senaryoda devam ediyor.

S&P Global’ın “Commodity Insights” Mayıs sayısında[1] yeni petrol diplomasisi, Kızıl Denizdeki saldırılar, yapay zeka ile güçlendirilmiş piyasalar Avrupa sentetik gübre piyasası ve LNG emisyon yoğunluklarına dair çarpıcı iç görüler var.

3Analiz

1. Yeni Petrol Diplomasisi: Yeni Trump başkanlığı döneminde enerji diplomasisinde de yeni bir dönem başlamış oldu. Analistlere göre bu dönemde petrol fiyatlarını temellerden çok ABD, Rusya ve Suudi Arabistan görüşmeleri şekillendirecek. 2 Nisan’daki Çin’e %145 tarife açıklamasından bir gün sonra OPEC+ 411.000 varil/gün üretim artışını 3 ay erkene aldı. Nisan ayının ilk 9 gününde Brent 15$ değer kaybetti. Petrol gelecek kontratlarındaki gerileme(backwardation), yakın dönemde petrol talebinin güçlü olduğu sinyalini veriyor. Bir analist “Bay Trump dünyayı yeniden düzenleyene kadar bir netliğe sahip olamıyoruz” dedi.
2. Kızıl Deniz ve Petrol Ticareti: 2023 Ekim’den bu yana, Kızıl Deniz’de 130 gemiye saldırı oldu. Normalde Süveyş Kanalından küresel denizaşırı petrolün %8-10’u geçerken bu rakam %3-4’e düştü. Fakat gemi tarafında ateşkese rağmen sektör saldırmazlıktan emin olmak istiyor. Risk premiumları kargo değerinin %0.05’inden %0.5-%1’ine çıkarken, Platts konteynır endeksi de Ekim 2023’teki 770$/FEU’dan Ocak 2024’teki 2669 $/FEU’ye yükselmişti.
3. Yapay Zeka’nın Piyasalara Etkisi: Piyasa işlemlerinde yapay zeka “her zaman daha zekice kararlar alınmasını sağlamıyor ama daha hızlı işlem yapılmasını” sağlıyor. 2019’da emtialarda küçük işlem hacimlerine sahip firmaların otomatik işlemlerinin oranı %10-20 arasındayken, yüksek hacimlilerinin %50 civarındaydı. Bugün ise teknolojinin erişilebilirliği ile küçük oyuncular da işlemlerinin çok önemli kısmını yapay zeka ile otomatize diyor. Bu da para kazanmak için daha karmaşık yaklaşımları gerekli kılıyor. Fakat bu durum ani hareket risklerini de arttırıyor, çünkü işlemlerin %80’inde artık bir insan karar vermiyor. Özellikle bir sürü küçük oyuncunun yapay zeka ile silahlandırıldığını düşününce, etki çok daha büyük olabilir.

3Grafik

Petrol ve Tarifeler:  ABD başkanı Trump’ın açıklamaları ile OPEC+’ın hamlelerinin petrol fiyatları üzerindeki etkisi karşılıklı bir paslaşmayı da gösteriyor olabilir.

[1] https://www.spglobal.com/commodity-insights/en/news-research/insights-magazine

ABD doğalgazının emisyon yoğunluğu:  Grafikte ABD gazının emisyon yoğunluğu var. Makalede LNG olarak ABD LNG’sinin FOB olarak 0.17 mtCO2/mtLNG, doğu Avustralya LNG’sinin ise  0.1-0.2 mtCO2/mtLNG civarında olduğu belirtiliyor.

Yapay Zeka Kullanmayan Var mı? Enerji ticareti yapanların yapay zekayı nerede ve ne oranda kullandıklarının anket sonucu